به گزارش وقت نیوز ، جنگ‌ها معمولاً میدان سنجش واقعیت‌ها هستند؛ جایی که فاصله میان ادعا و توان واقعی آشکار می‌شود. تحولات نظامی اخیر در منطقه نیز از این قاعده مستثنا نبود. در شرایطی که بسیاری از تحلیلگران خارجی طی سال‌های گذشته توان دفاعی ایران را صرفاً از دریچه تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی ارزیابی می‌کردند، رخدادهای اخیر نشان داد معادلات امنیتی غرب آسیا را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن جایگاه و توانمندی‌های دفاعی جمهوری اسلامی ایران تحلیل کرد. توان بومی در حوزه‌های موشکی، پهپادی، پدافندی و فرماندهی عملیاتی، در کنار تجربه چند دهه مواجهه با تهدیدهای امنیتی، موجب شده ایران به یکی از بازیگران اثرگذار معادلات راهبردی منطقه تبدیل شود؛ جایگاهی که امروز بیش از هر زمان دیگری مورد توجه ناظران نظامی و امنیتی جهان قرار گرفته است.

در دنیای امروز قدرت دفاعی کشورها تنها با شمار تجهیزات نظامی یا حجم بودجه‌های نظامی سنجیده نمی‌شود. تجربه جنگ‌های دو دهه اخیر نشان داده است که آنچه جایگاه یک کشور را در معادلات امنیتی تعیین می‌کند، مجموعه‌ای از توانمندی‌های سخت‌افزاری، ظرفیت‌های فناورانه، قدرت فرماندهی، انسجام ملی و توان بازدارندگی است.

تحولات اخیر منطقه بار دیگر این واقعیت را یادآور شد که جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های گذشته صرفاً به دنبال افزایش تعداد تجهیزات نظامی نبوده، بلکه راهبرد خود را بر پایه ایجاد یک ساختار دفاعی بومی و متکی بر توان داخلی بنا کرده است؛ ساختاری که در شرایط تحریم، محدودیت‌های بین‌المللی و فشارهای سیاسی شکل گرفته و به تدریج به یکی از ارکان اصلی امنیت ملی کشور تبدیل شده است.

تحریم‌ها؛ از محدودیت تا فرصت

شاید کمتر کشوری در جهان به اندازه ایران تجربه فعالیت در شرایط محدودیت‌های دفاعی و تحریمی را داشته باشد. طی دهه‌های گذشته، بخش قابل توجهی از مسیرهای تأمین تجهیزات نظامی برای ایران مسدود شد و بسیاری از کشورها از همکاری‌های دفاعی با تهران خودداری کردند. اما همین شرایط موجب شد مسیر متفاوتی در حوزه دفاعی شکل بگیرد؛ مسیری که بر توسعه دانش بومی، اتکا به توان داخلی و تربیت نیروی انسانی متخصص استوار بود. در سال‌هایی که بسیاری تصور می‌کردند تحریم‌ها موجب تضعیف توان دفاعی ایران خواهد شد، صنایع دفاعی کشور به تدریج در حوزه‌های مختلف از تولید سامانه‌های موشکی و پهپادی گرفته تا تجهیزات راداری، پدافندی و الکترونیکی به دستاوردهای قابل توجهی دست یافتند. امروز بسیاری از کارشناسان معتقدند بخشی از توان بازدارندگی ایران محصول همین دوران فشار و محدودیت است؛ دورانی که کشور ناچار شد به جای اتکا به واردات، مسیر خودکفایی را در پیش بگیرد.

قدرت دفاعی؛ فراتر از تجهیزات

یکی از مهم‌ترین نکاتی که تحولات اخیر منطقه آشکار کرد، این بود که قدرت دفاعی صرفاً به معنای در اختیار داشتن تجهیزات پیشرفته نیست. تجربه جنگ‌های جدید نشان می‌دهد که موفقیت در میدان نبرد بیش از هر چیز به توان تلفیق فناوری، اطلاعات، فرماندهی و تصمیم‌گیری وابسته است.

در سال‌های اخیر نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تلاش کرده‌اند ساختارهای عملیاتی خود را متناسب با تحولات جدید جنگ‌ها به‌روز کنند. افزایش نقش فناوری‌های نوین، سامانه‌های بدون سرنشین، جنگ الکترونیک، عملیات شبکه‌محور و استفاده از داده‌های اطلاعاتی در میدان نبرد، بخشی از روندی است که در بسیاری از ارتش‌های جهان نیز دنبال می‌شود. از این منظر، توان دفاعی ایران تنها در تجهیزات خلاصه نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از دانش، تجربه و ساختارهای عملیاتی را شامل می‌شود که طی سال‌های گذشته شکل گرفته‌اند.

چرا توان دفاعی ایران مورد توجه قرار گرفت؟

یکی از نکات قابل توجه در جریان تحولات اخیر، واکنش تحلیلگران و رسانه‌های خارجی به توانمندی‌های دفاعی ایران بود. بخش مهمی از این توجه ناشی از آن بود که بسیاری از ارزیابی‌های خارجی طی سال‌های گذشته عمدتاً بر محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌ها متمرکز شده بود و کمتر به ظرفیت‌های شکل‌گرفته در داخل کشور توجه داشت. اما رخدادهای اخیر نشان داد که ایران در برخی حوزه‌های دفاعی توانسته به سطحی از توانمندی برسد که در محاسبات راهبردی منطقه‌ای و بین‌المللی قابل چشم‌پوشی نیست.

امروزه کمتر مرکز مطالعات امنیتی در جهان را می‌توان یافت که در بررسی معادلات غرب آسیا، نقش و جایگاه ایران را نادیده بگیرد. این مسئله صرفاً به دلیل موقعیت جغرافیایی کشور نیست، بلکه به واسطه توانمندی‌هایی است که طی سال‌های گذشته در حوزه‌های مختلف دفاعی شکل گرفته‌اند.

یکی از مهم‌ترین تحولاتی که در سال‌های اخیر توجه ناظران نظامی جهان را جلب کرده، افزایش نقش سامانه‌های بدون سرنشین در جنگ‌های مدرن است. جنگ‌های اوکراین، قفقاز و برخی درگیری‌های منطقه‌ای نشان داده‌اند که پهپادها دیگر یک ابزار جانبی نیستند، بلکه به یکی از عناصر اصلی میدان نبرد تبدیل شده‌اند. ایران نیز طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در این حوزه انجام داده و توانسته ظرفیت‌های قابل توجهی در زمینه طراحی و تولید سامانه‌های بدون سرنشین ایجاد کند. اهمیت این موضوع تنها در جنبه نظامی آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه نشان‌دهنده توان کشور در حوزه‌های فناورانه، مهندسی و نوآوری نیز هست.

بازدارندگی؛ مهم‌ترین مؤلفه امنیت

در ادبیات امنیتی، هدف اصلی قدرت دفاعی آغاز جنگ نیست؛ بلکه جلوگیری از وقوع آن است. به همین دلیل مفهوم «بازدارندگی» در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین اصول امنیت ملی کشورها تبدیل شده است. بازدارندگی زمانی شکل می‌گیرد که طرف مقابل به این نتیجه برسد هزینه اقدام نظامی از منافع احتمالی آن بیشتر خواهد بود. بسیاری از کارشناسان معتقدند جایگاه فعلی ایران در معادلات منطقه‌ای تا حد زیادی ناشی از همین ظرفیت بازدارندگی است. این ظرفیت موجب شده هرگونه تصمیم‌گیری درباره تحولات منطقه بدون در نظر گرفتن واکنش‌ها و توانمندی‌های ایران امکان‌پذیر نباشد.

منطقه غرب آسیا طی دهه‌های اخیر یکی از پیچیده‌ترین محیط‌های امنیتی جهان بوده است. حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، بحران‌های امنیتی و تحولات سیاسی موجب شده این منطقه همواره در مرکز توجه نهادهای راهبردی جهان قرار داشته باشد. در چنین شرایطی، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های دفاعی، جمعیت، منابع انرژی و نفوذ منطقه‌ای به یکی از بازیگران تعیین‌کننده معادلات امنیتی تبدیل شده است.

امروزه امنیت انرژی، امنیت دریایی، مسیرهای تجاری و حتی بسیاری از پروژه‌های ژئوپلیتیکی منطقه به نوعی با جایگاه ایران گره خورده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد نقش ایران صرفاً محدود به مرزهای جغرافیایی کشور نیست و ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است.

یکی از ابعاد کمتر مورد توجه قدرت دفاعی ایران، نقش صنایع دفاعی در توسعه فناوری است. در بسیاری از کشورهای جهان، صنایع دفاعی به عنوان موتور محرک نوآوری شناخته می‌شوند. توسعه فناوری‌های پیشرفته در حوزه‌هایی مانند الکترونیک، مخابرات، هوش مصنوعی، هوافضا و مواد پیشرفته اغلب از بخش دفاعی آغاز می‌شود و سپس به سایر حوزه‌های اقتصادی و صنعتی گسترش می‌یابد. ایران نیز طی سال‌های اخیر تلاش کرده از ظرفیت‌های موجود در این حوزه برای ارتقای توان علمی و فناورانه کشور استفاده کند. این روند علاوه بر تقویت بنیه دفاعی، می‌تواند به توسعه اقتصاد دانش‌بنیان نیز کمک کند.

یکی از مهم‌ترین درس‌های تحولات اخیر این است که امنیت و توسعه اقتصادی دو مفهوم جدا از یکدیگر نیستند. هیچ سرمایه‌گذاری بدون وجود امنیت شکل نمی‌گیرد و هیچ اقتصادی بدون ثبات نمی‌تواند مسیر رشد پایدار را طی کند. به همین دلیل بسیاری از اقتصاددانان معتقدند امنیت یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های توسعه محسوب می‌شود. از این منظر، تقویت توان دفاعی تنها یک ضرورت نظامی نیست؛ بلکه بخشی از الزامات رشد اقتصادی، جذب سرمایه‌گذاری و توسعه پایدار کشور به شمار می‌رود.

تحولات اخیر منطقه بار دیگر نشان داد که جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های گذشته توانسته با وجود فشارهای گسترده، مسیر متفاوتی در حوزه دفاعی طی کند. اتکا به توان داخلی، توسعه فناوری‌های بومی، سرمایه‌گذاری در حوزه‌های نوین دفاعی و ایجاد ظرفیت‌های بازدارندگی موجب شده ایران امروز به یکی از بازیگران مهم معادلات امنیتی منطقه تبدیل شود. واقعیت آن است که جنگ‌ها تنها میدان رویارویی نظامی نیستند؛ آنها عرصه آزمون توانمندی‌ها، ظرفیت‌های فناورانه، انسجام ملی و قدرت بازدارندگی کشورها نیز هستند. آنچه در تحولات اخیر بیش از هر چیز مورد توجه قرار گرفت، این بود که ایران با وجود سال‌ها تحریم و محدودیت، توانسته جایگاهی برای خود ایجاد کند که در محاسبات امنیتی منطقه و جهان قابل نادیده گرفتن نیست؛ جایگاهی که نه بر پایه وابستگی خارجی، بلکه بر اساس توان بومی، تجربه و ظرفیت‌های داخلی شکل گرفته است.

ایزنا
586/